CityD analyseert voor VLAIO de ruimtelijke en economische evolutie van publiek toegankelijke functies

VLAIO (Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen) bouwt aan bedrijvige kernen van de toekomst. Welk beleid is er rond publieksgerichte functies nodig om weerbare handels- en/of voorzieningenkernen uit te bouwen?  CityD analyseert het publieksgericht aanbod, toetst het bestaand beleid, onderzoekt ontwikkelingen en formuleert aanbevelingen. Dit doen we ruimtelijk, economisch én op vlak van mobiliteit. 

Handelskernen in beweging: belang van publiek toegankelijke functies

Publiek toegankelijke functies – zoals handel, horeca, dienstverlening, cultuur en onderwijs – bepalen in grote mate hoe levendig, bereikbaar en aantrekkelijk steden en gemeenten zijn. Ze sturen passantenstromen, beïnvloeden mobiliteitskeuzes en vormen het kloppend hart van lokale kernen.

In opdracht van het Vlaams Agentschap Innoveren & Ondernemen (VLAIO) voerde CityD, samen met IDEA Consult, een diepgaande analyse uit naar de ruimtelijke en economische evolutie van publiek toegankelijke functies in Vlaanderen.

Het belang van dit onderzoek kan niet overschat worden want iedereen merkt de transitie van het publiek toegankelijk apparaat in steden en handelskernen. Leegstand van winkelpanden en andere ruimtes in de kern vormen een acuter probleem dan pakweg 10 jaar geleden.

Sommige trends en ontwikkelingen zetten zich al jaren door en hebben een duidelijke impact op onze manier van winkelen, vertoeven en verteren terwijl e-commerce iedereen plots op elke minuut van de dag en de nacht toegang tot eender welke dienst, eender welk product gaf. De COVID-19-pandemie heeft handelskernen gedurende vele maanden bevroren. Mensen waren gedwongen om gericht en snel aankopen te doen terwijl daarvoor funshopping het modewoord was. Er is zeker sprake van herstel na de coronacrisis maar een aantal ontwikkelingen hebben zich toch stevig verankerd. Intussen zien we ook de ‘verdienstelijking’ van het aanbod toenemen ten koste van de zuivere detailhandel, duiken horeca-concepten op in alle mogelijke gedaanten maar eerder ter ondersteuning van de dagactiviteiten.

Zijn handelskernen vandaag nog handelskernen? En indien dit niet het geval zou zijn, heeft het kernversterkend beleid dan zijn nut bewezen?

We zetten de ontwikkelingen van de afgelopen 10 jaar af tegen het beleid dat eveneens zoekt naar evenwichten om de leef- en woonkwaliteit van steden en gemeenten op niveau te houden. Op maat van elke stad initieert men maatregelen om dat broos evenwicht tussen handel en wandel, tussen fun en run, tussen functionaliteit en gezelligheid te kunnen bewaken, om zo de toekomst vorm te geven in onze kernen. nieuwe kernwoorden zijn nu ‘mix en verwerving’. Om die herdynamisering op een duurzame en maatschappelijk verantwoorde manier te realiseren, moet in kaart gebracht worden op welke manier dat best gebeurt. Lerend uit het verleden en lonkend naar een evenwichtige toekomst.

Waarom is dit onderzoek cruciaal

Vlaanderen voert al meer dan een decennium een kernversterkend beleid, onder meer via het decreet Integraal Handelsvestigingsbeleid (IHB) en het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen (BRV). Doelstellingen zijn onder andere:

• het versterken van kernwinkelgebieden
• het vermijden van ongewenste handelslinten
• het verhogen van ruimtelijk rendement
• het waarborgen van leefbare en bereikbare kernen

De centrale beleidsvraag is helder: werkt dit beleid ook effectief op het terrein?
En zo ja: onder welke randvoorwaarden?

Om die vragen te beantwoorden volstaat buikgevoel niet. Er is nood aan objectieve data, lange tijdsreeksen en een koppeling tussen ruimtelijke analyse, mobiliteit en lokaal beleid.

Gefaseerd onderzoek

Op basis van objectieve analyses, kennis van het instrumentarium, van de beleidsmatige speelruimte en kennis van heel wat concrete ingrepen die een positieve of minder positieve invloed hebben gehad op het publieksgericht aanbod, willen we met deze opdracht VLAIO handvaten aanreiken voor een toekomstgericht beleid inzake publieksgerichte functies, inzake weerbare handels- en/of voorzieningenkernen op maat van iedere stad of gemeente, ongeacht de schaal, de typologie of de ligging. We werken hiervoor samen met Idea Consult.

Het onderzoek verloopt in fases zoals hierboven omschreven. De verschillende stappen zijn een constante wisselwerking tussen vaststellingen, verklaringen en toetsing van het bestaande beleid, met het Decreet Integraal Handelsvestigingsbeleid als leidend kader. We onderzoeken wat de gewenste of ongewenste ontwikkelingen zijn en we formuleren hier aanbevelingen rond.

Inzichten uit het onderzoek: vijf vaststellingen die ertoe doen

1. Publiek toegankelijke functies spreiden zich verder uit

De analyse (2009–2023) toont een duidelijke trend: publiek toegankelijke functies vestigen zich steeds vaker buiten de klassieke kernen. Niet alleen detailhandel, maar ook horeca, diensten en voorzieningen volgen dit patroon.

Deze evolutie sluit aan bij wat internationaal beschreven wordt als de nevelstad of polycentrische stad: een netwerk van plekken waar nabijheid minder bepalend is dan bereikbaarheid en gemak.

Beleidsimplicatie: kernversterking botst op structurele ruimtelijke en economische dynamieken die verder reiken dan louter lokale regelgeving.

2. Mobiliteit is een doorslaggevende factor

Een bijzonder hoofdstuk vormt een analyse van mobiliteitsingrepen in een 11-tal Vlaamse steden. Immers, ook mobiliteit maakt deel uit van een integrale aanpak van handelskernen. Niet enkel in hoofde van veiligheid en leefbaarheid, maar ook ter bevordering van de commerciële dynamiek. In dit onderzoek gaan we dus na in welke mate ook mobiliteitsingrepen een impact hebben gehad op de evolutie van het publiek toegankelijk aanbod en op het koop- en bezoekgedrag van de consument.

Uit zowel de ruimtelijke analyse als de mobiliteitscases blijkt dat autobereikbaarheid dominant blijft in het gebruik van publiek toegankelijke functies. Ingrepen in circulatie, parkeren of bereikbaarheid hebben aantoonbare effecten op: 

• bezoekersaantallen
• functiemix
• vestigingsdynamiek
• economische performantie

Belangrijk nuancepunt: mobiliteitsmaatregelen werken niet lineair. Hun impact hangt sterk af van context, timing en flankerend beleid.

Beleidsimplicatie: mobiliteit is een middel, geen doel op zich. Zonder inzicht in gebruikersgedrag en lokale functieprofielen blijft het effect onzeker.

3. Kern en periferie zijn geen zwart-witverhaal

Het klassieke onderscheid tussen “kern” en “periferie” blijkt in de praktijk onvoldoende om een duurzaam beleid op te baseren. Sommige perifere locaties functioneren vandaag als volwaardige knooppunten, terwijl niet elke kern dezelfde bovenlokale rol vervult.

Daarnaast stelt de Europese Dienstenrichtlijn (EDRL) strikte eisen aan territoriale beperkingen: non-discriminatie, noodzakelijkheid, evenredigheid

Beleidsimplicatie: generieke beperkingen volstaan niet meer. Beleidskeuzes moeten onderbouwd worden met fijnmazige data en context-specifieke argumentatie.

4. Verweving verhoogt leefbaarheid, maar vraagt sturing

Kernen met een sterke functionele mix – wonen, werken, voorzieningen, recreatie – tonen meer veerkracht. Verweving stimuleert combinatiebezoeken, verhoogt verblijfsduur en draagt bij aan leefbaarheid.

Tegelijk is verweving geen automatisme. Zonder duidelijke visie kan ze leiden tot conflicten, versnippering of suboptimale ruimtebenutting.

Beleidsimplicatie: verweving vraagt actieve regie, afgestemd op schaal, typologie en lokale draagkracht.

5. Data maakt het verschil tussen visie en wensdenken

Een van de scherpste conclusies uit het onderzoek: veel beleidskeuzes vertrekken nog te vaak vanuit aannames. Over “de klant”, “de passant” of “de ideale kern”.

Door databanken (zoals Locatus), GIS-analyses, mobiliteitsdata en bevragingen te combineren, ontstaat een veel realistischer beeld van wat werkt – en wat niet.

Beleidsimplicatie: duurzaam handels- en voorzieningenbeleid is onmogelijk zonder een sterke datafundering.

De meerwaarde van CityD

CityD combineert twee complementaire expertises:

CityD

• stedelijke en regionale dynamiek
• kernversterking & centrummanagement
• ruimtelijke economie & beleidsvisies

DataD

• marktonderzoek & haalbaarheidsanalyse
• objectieve data & langetermijninzichten
• vertaling van cijfers naar actie

Wat ons onderscheidt:

• onafhankelijk en objectief
• lokaal verankerd (Brugge & Genk)
• bewezen trackrecord in Vlaanderen en Nederland
• brug tussen beleid, ruimte en economie

We leveren geen rapporten voor de kast, maar inzichten die beleidskeuzes ondersteunen én verdedigbaar maken.

Wat betekent dit voor steden en gemeenten?

Dit onderzoek toont geen eenvoudige oplossingen, maar wel duidelijke richtingaanwijzers:

• beleid moet contextspecifieker
• kernversterking vraagt meer dan ruimtelijke afbakening
• mobiliteit en economie moeten samen bekeken worden
• data is geen luxe, maar een randvoorwaarde

Wie vandaag werkt aan leefbare, toekomstgerichte kernen, heeft nood aan onderbouwde keuzes – niet aan slogans.

Veelgestelde vragen (FAQ)

1. Is kernversterking nog haalbaar in Vlaanderen?
Ja, maar enkel mits realistische doelstellingen en maatwerk per kern.

2. Moeten perifere ontwikkelingen altijd worden tegengehouden?
Nee. Het gaat om complementariteit, niet om een absolute tegenstelling.

3. Hoe belangrijk is mobiliteit in dit verhaal?
Cruciaal. Bereikbaarheid bepaalt gebruik en succes van functies.

4. Kunnen lokale besturen dit zelf analyseren?
Deels, maar diepgaande analyses vragen gespecialiseerde data en expertise.

5. Wat is een gezond leegstandspercentage?
Een zekere leegstand is normaal en zelfs wenselijk; structurele leegstand niet.

Sta je als overheid of lokaal bestuur voor keuzes rond kernversterking, mobiliteit of publieksgerichte functies?

Laat ons meedenken.
Plan een kennismakingsgesprek, vraag een onderzoeksvoorstel of ontdek hoe data jouw beleid kan versterken.

Toekomstige ondersteuning lokale besturen

We hebben het over publiek toegankelijke functies, in eerste instantie van commerciële aard. We bedoelen hiermee handel, horeca, commerciële dienstverlening. Maar we staan ook stil bij mogelijke evoluties in het publiek toegankelijk aanbod van niet-commerciële aard. Heeft het beleid ook gezorgd voor een merkbare verschuiving van scholen, socio-culturele activiteiten, administratieve dienstverlening, zorg etc.?

VLAIO zal met deze inzichten aan de slag gaan om ook in een volgende legislatuur gepaste incentives te kunnen aanreiken, stimulerende of restrictieve maatregelen zodat ook de lokale besturen hier gericht mee aan de slag kunnen.

Over CityD en CityD-WES group

CityD-WES group verstrekt onafhankelijk advies aan organisaties, bedrijven en besturen en opereert vanuit twee merken CityD en DataD.

CityD versterkt de lokale en regionale dynamiek op basis van gericht onderzoek, heldere visies, strategie en een uitvoerbaar maatregelenpakket. Met ons werk richten wij ons op Citymarketing en Centrummanagement, Handel en Horeca, Ruimtelijke Economie, Toerisme en Vrije Tijd, Vastgoed en Gebiedsontwikkeling. Ons ultieme doel is om jouw en onze omgeving aantrekkelijk te maken voor bewoners, bezoekers én bedrijven.

DataD is expert in marktonderzoek en marktstrategie. Met zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek gaan we verder dan data en leveren we heldere inzichten in marktsegmenten en in het gedrag van consumenten/klanten. Deze inzichten vertalen we in actiegericht advies. DataD maakt bedrijven en organisaties “marktgedreven”. We zorgen ervoor dat u uw klant, concurrent en omgeving beter leert kennen. Dat u uw producten of diensten perfect afstemt op de wensen van de markt. Dat u uw bestaande afzetmarkten verder uitbouwt en nieuwe markten aanboort. Kortom, DataD zet uw uitdagingen om in kansen.

Wens je meer te weten over analyses in jouw handelskern, begeleidingen of centrummanagement? Meer informatie nodig over de opmaak van een strategisch commercieel plan, detailhandelsbeleid of citymarketing? Wil je meer weten over onze pijlers Ruimtelijke economie en Citymarketing en Centrummanagement en de ondersteuning die we je met ons merk CityD kunnen bieden? Contacteer ons voor een vrijblijvende (digitale) afspraak!